3 października 1996 roku spokojny pobyt Wisławy Szymborskiej w Domu Pracy Twórczej Astoria w Zakopanem przerwała wiadomość ze Szwedzkiej Akademii. Poetka dowiedziała się telefonicznie, że otrzymała literacką Nagrodę Nobla. Bliscy określali późniejszy okres mianem „tragedii sztokholmskiej”. To określenie obejmowało nie tylko samą ceremonię w Szwecji, lecz także gwałtowną zmianę rytmu życia po ogłoszeniu decyzji Akademii.
3 października 1996 roku: Nobel ogłoszony w Astorii
Decyzję ogłoszono 3 października 1996 roku w Zakopanem, w Domu Pracy Twórczej Astoria. Szymborska nie występowała wtedy na dużej scenie i nie poznawała wiadomości podczas uroczystego wydarzenia. Informację o przyznaniu nagrody przekazał jej telefonicznie pracownik Akademii Szwedzkiej.
Pierwsza reakcja poetki została zapamiętana w zdaniu: „Nie wiem, co robić w tej strasznej sytuacji i że nawet w Tatry uciec nie mogę, bo jest zimno i pada deszcz”. W Astorii pojawił się również Czesław Miłosz. Zadzwonił do Szymborskiej z gratulacjami, ale także z wyrazami współczucia — szczegół, który dobrze oddaje ton opowieści o tym, co nastąpiło po ogłoszeniu Nobla.
Podczas konferencji w Astorii Szymborska powiedziała z kolei: „Mam nadzieję, że nie przewróci mi się w głowie”. W tych dwóch wypowiedziach pojawiły się zarówno zaskoczenie nagłą wiadomością, jak i świadomość, że nagroda przyniesie poetce zupełnie nowe obowiązki.
Za co przyznano Nagrodę Nobla?
Szwedzka Akademia przyznała Szymborskiej Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Uzasadnienie brzmiało: „Za poezję, która z ironiczną precyzją pozwala historycznemu i biologicznemu kontekstowi ukazać się we fragmentach ludzkiej rzeczywistości”.
Wyróżnienie miało więc konkretny, literacki punkt odniesienia: Akademia wskazała na sposób, w jaki poezja Szymborskiej łączyła ironię, precyzję oraz kontekst historyczny i biologiczny z obrazami ludzkiej rzeczywistości. To właśnie ten opis, a nie ogólna charakterystyka twórczości poetki, stanowiło oficjalne uzasadnienie decyzji.
Ważnym elementem noblowskich uroczystości był także odczyt zatytułowany „Poeta i świat”, datowany na 7 grudnia 1996 roku. Jego początek Szymborska ujęła z właściwą sobie oszczędnością: „Podobno w przemówieniu pierwsze zdanie jest zawsze najtrudniejsze. A więc mam je już poza sobą…”.
„Tragedia sztokholmska”: co wydarzyło się później
Najbardziej namacalnym śladem tego okresu pozostał fakt dotyczący pracy nad wierszem. Szymborska rozpoczęła utwór 3 października 1996 roku, w dniu ogłoszenia Nobla, ale wróciła do niego dopiero po trzech latach. To jedna z najważniejszych dat pokazujących, jak długi był odstęp między początkiem pracy a jej wznowieniem.
Określenie „tragedia sztokholmska” nie odnosiło się wyłącznie do jednego wieczoru w Szwecji. Bliscy poetki używali go wobec całego okresu po przyznaniu nagrody: od telefonu w Astorii, przez przygotowania i wyjazd do Sztokholmu, po publiczne wydarzenia związane z Noblem. Później nagroda otrzymała także konkretny dalszy los: medal noblowski Szymborska przekazała w testamencie Uniwersytetowi Jagiellońskiemu, a nagroda pieniężna zasiliła Fundację Wisławy Szymborskiej.
Sztokholm: wykład, ceremonia i bankiet
W przypadku daty ceremonii wręczenia zachowała się rozbieżność w źródłach. Jedno podaje 9 grudnia 1996 roku, drugie — 10 grudnia 1996 roku. Nie należy więc przedstawiać jednej z tych dat jako bezspornie ustalonej. Wiadomo natomiast, że uroczystość odbyła się w Sztokholmie, a według jednego z przekazów — w sztokholmskiej filharmonii.
Dyplom i medal wręczył Szymborskiej król Szwecji Karol XVI Gustaw. Poetka wystąpiła w sukni w kolorze tabakowego brązu, przygotowanej przez dom mody Telimena. Te szczegóły stały się częścią opisu oficjalnego momentu, w którym nagroda została przekazana laureatce.
Na noblowskim bankiecie pojawiło się ponad 1200 gości. Szymborska siedziała przy stole obok Karola XVI Gustawa i rozmawiała z nim po francusku. Zachowało się również zdjęcie, na którym poetka i król są z papierosami. Według przekazu szwedzkie władze nałożyły na tę fotografię embargo.
Od ogłoszenia nagrody do jej dalszych losów
| Data lub moment | Wydarzenie |
|---|---|
| 3 października 1996 | W Astorii w Zakopanem ogłoszono przyznanie Szymborskiej literackiej Nagrody Nobla. |
| 3 października 1996 | Poetka otrzymała telefon od pracownika Akademii Szwedzkiej; tego dnia rozpoczęła także wiersz, do którego wróciła po trzech latach. |
| Pobyt w Astorii | Czesław Miłosz zadzwonił z gratulacjami i wyrazami współczucia. |
| 7 grudnia 1996 | Datowany jest noblowski odczyt „Poeta i świat”. |
| 9 lub 10 grudnia 1996 | W Sztokholmie odbyła się ceremonia wręczenia; źródła różnią się co do dnia. |
| Późniejsze lata | Medal trafił na mocy testamentu do Uniwersytetu Jagiellońskiego, a nagroda pieniężna zasiliła Fundację Wisławy Szymborskiej. |
Chronologia pokazuje, dlaczego opowieść o Noblu Szymborskiej nie kończy się na samym ogłoszeniu werdyktu. Najpierw był telefon w Astorii i reakcja poetki, potem odczyt oraz wydarzenia w Sztokholmie, a na końcu — decyzje dotyczące wiersza, medalu i pieniędzy z nagrody.
