W październiku, dwanaście dni po pogrzebie matki, Anna przyjechała do Markusa z siatką mandarynek. Byli bratem i siostrą, a teraz musieli zdecydować, co zrobić z domem matki: Markus w nim mieszkał i opiekował się nią przez ostatnie dziewięć lat, a Anna zamierzała dostać swoją część. Zwykle przywoziła mandarynki tylko na Boże Narodzenie; tym razem jaskrawa siatka wyglądała obco pośród mokrych liści pod jabłonią.
Jeszcze niedawno matka siadała przy oknie na niskiej ławeczce, kładła na niej nogi i patrzyła na drogę. Jej szary sweter wciąż wisiał w pokoju, a Markus nie miał odwagi wynieść ławeczki. Anna weszła do kuchni, położyła mandarynki na ceracie w chabry i zapytała, czy woda w czajniku już się zagotowała. Markus zrozumiał: przyjechała nie tylko pożegnać się z domem.
Przeprowadził się do matki dziewięć lat wcześniej, kiedy nie mogła już sama nosić drewna i z trudem dochodziła do studni. Zamknął swoje jednopokojowe mieszkanie, przeniósł się z poczty do pracy w wiejskiej placówce pocztowej, za niższą pensję, i zajął pokój, w którym jako chłopiec sypiał. Teraz, gdy matki już nie było, nie wiedział, dokąd pójść ani co robić dalej.
Przy stole Anna usiadła na miejscu matki i obracała łyżeczkę między palcami. Najpierw rozmawiała o drodze i o tym, jak szybko nadeszła jesień, a potem powiedziała, że trzeba sprzedać dom. Nie kiedyś, lecz wystawić go na sprzedaż przed wiosną: jej zdaniem wtedy łatwiej będzie znaleźć kupca. Markus spojrzał na nią, czekając na dalszy ciąg.
— Rozmawiałam już z pośrednikiem. Działka jest dobra, jest doprowadzony gaz, niedaleko przebiega główna droga. Jeśli dopisze nam szczęście, dostaniemy przyzwoitą cenę i podzielimy się po połowie. Uczciwie.
Powiedziała to tak, jakby sprawa była już przesądzona i pozostało tylko przedstawić mu warunki. Markus postawił przed siostrą filiżankę. Na ceracie między nimi leżały mandarynki — te same, na które matka czekała przed Bożym Narodzeniem, kiedy Anna zwykle przyjeżdżała na krótko, całowała ją w policzek i odjeżdżała przed zmrokiem.
Anna wyjaśniła, na co potrzebuje pieniędzy. Jej dorosły syn od dawna wynajmował mieszkanie z dziewczyną i potrzebowali pomocy w odłożeniu pieniędzy na własne. Poza tym, przypomniała, Markus wciąż miał mieszkanie w miasteczku powiatowym. W jej rachubach dom nie był już miejscem, w którym matka przeżyła całe swoje życie, lecz wygodną sumą, którą można podzielić i przeznaczyć na nowe plany.
Markus nie zaczął się spierać o cenę działki. Poprosił, żeby się nie spieszyła i przynajmniej odłożyła rozmowę o sprzedaży: pogrzeb odbył się całkiem niedawno, rzeczy matki wciąż leżały na swoich miejscach, a on nie potrafił w jeden wieczór zgodzić się, że pora wystawić dom na sprzedaż. Dodał, że chce omówić wszystko spokojnie, bez gotowych decyzji podjętych za jego plecami.
Anna odsunęła filiżankę i herbata chlapnęła na ceratę. Odpowiedziała, że oboje są dziećmi matki i mają równe prawa. Markus zapytał, gdzie była w te noce, kiedy matka bała się zostawać sama. Anna powiedziała, że miała pracę i rodzinę, a on sam zdecydował się przeprowadzić i nikt go do tego nie zmuszał. Potem znów wróciła do sprzedaży: pośrednik czeka na odpowiedź, a syn nie może bez końca mieszkać w wynajętym lokum.
Przesunęła palcem po mokrym śladzie po filiżance i od razu wytarła go brzegiem serwetki. Potem spojrzała na siatkę z mandarynkami, jakby dopiero teraz ją zauważyła. Jeden owoc potoczył się ku krawędzi stołu; Markus przytrzymał go dłonią. Anna nie zdjęła płaszcza ani nie zapytała, gdzie może go powiesić. Między nimi znów zapadła cisza, przerywana tylko kapaniem wody z dachu. Za oknem zmierzchało, a w szybie odbijały się dwie osoby siedzące przy stole — podobne do siebie z rysów twarzy, ale jakby od dawna żyjące w różnych miejscach.
Markus nie zaczął wyliczać, jak wstawał o świcie, rozpalał w piecu, pomagał matce się umyć i w porze obiadowej pędził z poczty do domu, żeby sprawdzić, czy wszystko w porządku. Nie wspomniał też o zimie, kiedy zepsuł się kocioł i czekali na fachowca, siedząc w kuchni pod jednym kocem. Po prostu wstał od stołu i poszedł do pokoju matki.
Szafa z lustrzanymi drzwiami skrzypnęła, kiedy Markus ją otworzył. Pod stertą wyprasowanych poszewek leżał brązowy notes w skórzanej oprawie. Matka zapisywała w nim numery telefonów, wydatki i różne domowe drobiazgi, a w ostatnich latach — po prostu kolejne dni. Markus znalazł notes w zeszłym tygodniu, kiedy szukał jej dowodu osobistego, i przeczytał zapiski do końca. Teraz wrócił do kuchni, położył notes przed siostrą i przycisnął dłoń do okładki.
Ani słowa o sprzedaży, dopóki nie przeczytasz notesu mamy do końca — Markus z impetem uderzył brązowym notesem o stół przed siostrą…
Anna drgnęła i cofnęła rękę od filiżanki. Łyżeczka zadźwięczała o spodek.
— Co ty wyprawiasz? — zapytała. — Nie zamierzam czytać jej rzeczy pod twoim nadzorem.
Markus zdjął dłoń z okładki, ale nie odsunął notesu.
— To nie czytaj. Tylko nie mów, że wiesz, jak minęły te lata.
Anna spojrzała na niego, a potem na brązową okładkę. Siatka z mandarynkami leżała tuż przy brzegu ceraty. Przysunęła ją do siebie, robiąc miejsce, i otworzyła notes.
Strony były zapisane nierównym pismem. Między domowymi wydatkami i numerami telefonów trafiały się krótkie notatki: „Rano Markus napalił w piecu”, „Poszedł po lekarstwa”, „Długo siedzieliśmy dziś przy oknie”. Nic, co można by przedstawić jako rachunek. Matka nie rozliczała dzieci.
Anna powoli przewracała kartki. Na jednej stronie znalazła wzmiankę o mandarynkach: „Anna była przed Bożym Narodzeniem. Przyniosła słodycze. Posiedziała krótko, spieszyła się do domu”. Bez wyrzutów, bez żalu. Tylko data i kilka słów, jakby chodziło o pogodę.
— Zapisywała nawet takie rzeczy? — zapytała Anna.
— Wszystko. Dzięki temu czuła się spokojniejsza. Czasem zapominała, co już opowiadała, i czytała notatki.
Anna przewróciła stronę. Matka zanotowała, że Markus pomógł jej się umyć, a później poszedł na pocztę. Dalej było jeszcze kilka linijek o tym, jak czekała na niego w porze obiadowej i jak wrócił wcześniej niż zwykle, bo dostała gorączki.
— Chcesz, żebym to przeczytała i zrzekła się swojej części? — zapytała, nie podnosząc wzroku.
— Nie. Chcę, żebyś przestała mówić, jakby to był po prostu mój wybór i nic mnie nie kosztował.
— Nie powiedziałam tak.
— Powiedziałaś, że nikt nie kazał mi rezygnować z własnego życia.
Anna przewróciła kilka stron naraz. Na marginesach matka dopisywała drobiazgi: skończył się cukier, trzeba poprosić Markusa, żeby kupił nowe żarówki, sąsiadka przyszła po przepis. Czasem zdanie urywało się w połowie. W tych zapiskach nie było ani oskarżeń, ani wyjaśnień, których Anna chyba sama od siebie oczekiwała.
— Mogła do mnie zadzwonić — powiedziała Anna.
— Mogła.
— Mogła powiedzieć, że jest jej tak źle.
— Mówiła. Przyjeżdżałaś, kiedy mogłaś.
Markus odpowiedział spokojnie, bez nacisku. Anna zamknęła notes, ale zaraz znów go otworzyła, jakby nie była pewna, czy chce czytać dalej.
— Nie mogłam rzucić pracy i przeprowadzić się tutaj — powiedziała. — Miałam własną rodzinę. Syn dorastał, były wydatki. Nie twierdzę, że było ci łatwo. Ale sam wtedy powiedziałeś, że dasz sobie radę.
Markus pamiętał tamtą rozmowę. Powiedział to przez telefon, kiedy Anna zapytała, czy nie przydałaby im się pomoc. Sam nie wiedział wtedy, jakiej pomocy potrzebują, i odpowiedział jak zwykle: „Jakoś damy radę”. Potem już nie proponowała, że się przeprowadzi. Nie przypominał jej, że tak samo odpowiedział matce, kiedy prosiła go, by nie zmieniał dla niej swojego życia.
— Tak, powiedziałem — odparł. — A potem dalej dawałem sobie radę.
W głębi notesu Anna znalazła stronę z wykazem wydatków. Matka zapisała kwotę za węgiel, lekarstwa i naprawę kranu. Niżej widniało: „Markus kupił jedzenie, nie wziął pieniędzy”. Anna przesunęła paznokciem po tej linijce.
— Nie wiedziałam, że to zapisywała.
— Zapisywała wszystko, o czym bała się zapomnieć. Nie po to, żebyś jej cokolwiek zwracała.
Anna podniosła na niego wzrok.
— A ty? Chcesz, żebym ci zwróciła?
— Nie wiem, czego od ciebie chcę. Ale nie domagam się teraz pieniędzy za opiekę. Mówię tylko, że nie można rozmawiać o domu tak, jakby nikt w nim nie mieszkał i nic się w nim nie wydarzyło.
Anna nie odpowiedziała. Doczytała stronę i przewróciła kolejną. W notatkach matka zaznaczała dni, kiedy Markus chodził po lekarstwa, kiedy przychodził fachowiec i kiedy w domu zrobiło się zimno. Czasem pisała tylko: „Znów nie spałam”. Markus odwrócił się do okna. Nie chciał patrzeć, jak siostra po raz pierwszy czyta te słowa, i czekać, aż zareaguje w odpowiedni sposób.
Zamknęła notes i położyła dłoń na okładce. Przez kilka chwil siedziała nieruchomo, po czym zapytała:
— Co teraz?
— Teraz trzeba ustalić, co jest zapisane na każde z nas i ile naprawdę wart jest dom. Nie według słów pośrednika, który już czeka na twoją odpowiedź. Na podstawie dokumentów i niezależnej wyceny.
— Nie zamierzałam dziś niczego podpisywać.
— Przyjechałaś z gotowym planem. Dla mnie to jedno i to samo.
Anna zmarszczyła brwi, ale nie zaczęła się kłócić. Markus wstał i wyjął z kredensu teczkę, w której matka trzymała rachunki, stare faktury i dokumenty dotyczące domu. Położył ją obok notesu, nie otwierając.
— Obejrzymy je razem — powiedział. — Potem każde z nas będzie mogło sprawdzić u specjalisty, co mu się należy. Nie chcę spierać się o cenę podaną przez człowieka, którego wybrałaś tylko ty.
— Dobrze. Zadzwonię do niego i powiem, że na razie nie wystawiamy domu.
— Nie odwołuj wyceny, jeśli już miał przyjechać. Niech poda cenę. Ale zaprosimy jeszcze jedną osobę i przejrzymy dokumenty, zanim podejmiemy decyzję.
— Czyli jednak zgadzasz się na sprzedaż?
— Zgadzam się o tym rozmawiać. Nie dzisiaj i nie na warunkach, które już ustalono beze mnie.
Anna zdjęła płaszcz i powiesiła go na oparciu krzesła. Wcześniej pewnie powiedziałaby, że nie zostanie długo. Teraz po prostu przysunęła do siebie filiżankę. Herbata wystygła; Markus nalał jej świeżej, nie pytając, czy ma ochotę.
Przeglądali dokumenty aż do zmroku. W teczce znaleźli stare rachunki i papiery, które należało uporządkować według dat. Matka przechowywała niektóre dokumenty bez widocznego ładu i Markus nie udawał, że wie, które z nich są ważne. Anna spisała nazwy i numery, które trzeba było sprawdzić, a on odłożył osobno te dokumenty, które należało pokazać specjaliście.
Nie zaproponowała, żeby zostawił sobie dom. On nie prosił jej, by zrezygnowała z pieniędzy. Kiedy rozmowa znów zeszła na syna, Anna powiedziała, że nie może mu niczego obiecać, dopóki nie poznają ceny i zasad załatwiania formalności. Markus nie zaprotestował, ale zaznaczył, że nie będzie już sam szukał kupców, odbierał telefonów ani przygotowywał domu do oglądania.
— W takim razie zajmiemy się tym razem — powiedziała Anna. — Ja też przyjadę, kiedy umówimy się z rzeczoznawcą.
— A jeśli nie będziesz mogła przyjechać, uprzedź mnie. Nie będę czekał przy oknie.
Anna spojrzała na niego, jakby chciała odpowiedzieć ostro, ale tylko skinęła głową. Pismo matki pozostało między nimi na otwartej stronie. Nie zabrała notesu: Markus zaproponował, żeby został w domu, a ona nie protestowała.
Przed wyjściem Anna zebrała mandarynki do siatki. Jeden owoc położyła na stole, obok brązowej okładki.
— Zadzwonię w sprawie wyceny — powiedziała przy drzwiach.
— Zadzwoń.
Kiedy samochód odjechał, Markus wrócił do kuchni. Notes leżał na stole, a obok stygła nietknięta mandarynka. Teraz miał porządkować dokumenty nie sam, ale nie zamierzał też czekać, aż siostra nagle stanie się mu bliska. Rano sam zadzwoni do rzeczoznawcy i powie Annie, kiedy będzie mógł przyjechać.





