W sobotę rano Helen przyjechała na działkę wcześniej niż Anna i jej syn, Marcus. Była teściową Anny, a działka pozostawała miejscem, w którym obie przywykły rządzić po swojemu: Helen uważała, że to naturalne, by pomagać i dawać rady, Anna chciała przynajmniej tutaj sama decydować, co i jak robić. Marcus został w mieście — musiał odebrać samochód z warsztatu, a jego żona zamierzała przyjechać autobusem.
Helen nie zamierzała bezczynnie czekać na ich przyjazd. Podlała pomidory, zerwała zioła, sprawdziła ganek i zabrała się za porządki na werandzie. Na małym drewnianym stoliku, pod starymi czasopismami, znalazła czarny notes ze złotym napisem „Moje myśli”. Uznała, że Anna po prostu odłożyła go nie na miejsce, i wyciągnęła rękę, żeby przenieść go na półkę.
Notes wyślizgnął jej się z dłoni, uderzył o podłogę i otworzył się. Podnosząc go, Helen zdążyła przeczytać pierwszą linijkę: „Kobieta w wieku sześćdziesięciu ośmiu lat. Była nauczycielka matematyki”. Zastygła. Miała sześćdziesiąt osiem lat i poświęciła matematyce trzydzieści siedem lat. Zbieżność wydała jej się zbyt dokładna, ale zaraz powiedziała sobie, że może chodzić o kogokolwiek.
Na następnej stronie podobieństw było jeszcze więcej. Wspomniano tam o okularach na łańcuszku i kamizelce, którą kobieta nieustannie poprawia. Helen odruchowo pociągnęła za brzeg swojej kamizelki, a potem dotknęła oprawek okularów. Poczuła niepokój, ale nie zamknęła notesu: jeśli rzeczywiście było w nim coś osobistego, musiała się dowiedzieć, jak poważnie Anna ją omawia.
Dalej opisano nawyki: rozkazuje, wtrąca się bez pytania, obraża się, a potem przynosi synowi garnek zupy. Helen zmarszczyła brwi. Zupę przynosiła, to prawda, ale nie z własnego kaprysu: Marcus sam skarżył się, że żywi się kanapkami. A rady dawała, bo widziała, w czym może pomóc. Przynajmniej tak jej się wydawało, dopóki słowa w notesie nie zamieniły troski w długą listę zarzutów.
Na stronie zatytułowanej „Wady głównej bohaterki” znalazło się dwanaście punktów. Helen przeczytała je ponownie, potem wróciła na początek i jeszcze raz przebiegła wzrokiem całą listę. Im dłużej czytała, tym mocniej utwierdzała się w przekonaniu, że Anna nie tylko zapisywała obserwacje, ale zbierała na nią cały dossier. Szczególnie zabolała ją ostatnia linijka — pod listą dużymi literami widniał napis: „Główna bohaterka”.
Około jedenastej na werandę weszła Anna z paczką truskawek. Przyjechała autobusem i, zobaczywszy teściową przy stole, uśmiechnęła się serdecznie i zaproponowała, żeby spróbowała owoców. Helen nie odwzajemniła uśmiechu. Przed nią leżał otwarty notes, a ona sama siedziała wyprostowana, jakby znów miała przemawiać przed kolegami z pracy.
— Najpierw powiedz, dlaczego postanowiłaś zapisać o mnie takie rzeczy — zażądała Helen.
Anna spojrzała na strony i od razu zrozumiała, co się stało. Uśmiech zniknął jej z twarzy.
— Czytała pani mój notes?
— Leżał otwarty na podłodze. Podniosłam go i zobaczyłam, co jest napisane. Miałam odwrócić wzrok, kiedy przeczytałam o swoich okularach, kamizelce i o tym, jak rzekomo wszystkim rozkazuję?
— Nie ma tam pani imienia — odpowiedziała ostrożnie Anna. — To moje notatki. Nie powinna pani była czytać dalej.
Helen odebrała to nie jako prośbę, żeby przestała, lecz jako próbę uniknięcia odpowiedzi. Zapukała palcem w linijkę o bohaterce sprawdzającej, czy jej syn jest dobrze najedzony. Marcus rzeczywiście czasem zapominał jeść, a Anna, zdaniem Helen, zbyt spokojnie podchodziła do jego zwyczaju jedzenia byle czego. Helen chciała być potrzebna rodzinie i wiedzieć, że z jej synem wszystko w porządku; troska o niego wydawała jej się znacznie ważniejsza niż czyjeś niezadowolenie.
— Jest tu dwanaście wad, Anno. Dwanaście! I ani słowa o tym, co dla was robię. Naprawdę uważasz, że tylko wtrącam się w nieswoje sprawy i wszystkich pouczam?
— Nie zamierzam rozmawiać o moich notatkach, dopóki czyta je pani na głos — powiedziała Anna. — Proszę zamknąć notes. Wyjaśnię, kiedy będę gotowa, ale nie pod presją.
Helen go nie zamknęła. Przypomniała, że przywiozła zioła, podlała pomidory i chciała wszystko przygotować na ich przyjazd. Anna nie prosiła jej o zajmowanie się działką, ale Helen uważała, że bez jej udziału młodzi przeoczą coś ważnego, a potem Marcus będzie żywił się kanapkami. Anna odpowiedziała, że jest wdzięczna za pomoc, ale wdzięczność nie oznacza zgody na kontrole, rady i czytanie prywatnych zapisków.
— Sprowadzasz wszystko do tego, że się wtrącam — powiedziała Helen. — A kiedy milczę, zapominacie nawet o najprostszych rzeczach. Nie jestem dla ciebie obcą osobą, Anno.
— Nie powiedziałam, że jest pani obca. Ale bliskość nie daje pani prawa decydować za mnie, co mam pisać i komu to pokazywać.
Anna wyciągnęła rękę po notes. Helen przykryła go dłonią, jakby bała się, że Anna zabierze dowód, zanim odpowie. Obok na stole nadal stała paczka truskawek. Helen gwałtownie wstała, chwyciła notes i rzuciła go przed Annę.
— Nie odejdę stąd, dopóki nie wyjaśnisz, po co sporządziłaś na mnie to dossier — oznajmiła Helen, z rozmachem rzucając czarny notes na stół…
Anna cofnęła rękę, gdy notes uderzył o stół i otworzył się w połowie. Paczka truskawek zakołysała się, a kilka owoców wypadło na deski werandy.
— Nie chce pani teraz żadnych wyjaśnień, tylko tego, żebym przyznała się do winy — powiedziała. — Ale nie będę się tłumaczyć z tego, co piszę.
— Czyli jednak chodzi o mnie — odparła ostro Helen. — Gdyby było inaczej, nie bałabyś się wyjaśnić.
— Nie boję się. Nie chcę, żeby czytała pani na siłę coś, czego nikomu nie pokazywałam. Zobaczyła pani zapis, który panią uraził, i uznała, że cały notes powstał przeciwko pani.
Helen przysunęła go do siebie, ale nie zamknęła. Na stronie wciąż były widoczne punkty, które zdążyła przeczytać. Obok leżały truskawki, a jeden owoc pękł pod obcasem.
— Kobieta w wieku sześćdziesięciu ośmiu lat, nauczycielka matematyki, okulary na łańcuszku, kamizelka, barszcz, syn, który nie dojada — wyliczyła. — I mam uwierzyć, że to nie ja?
— Proponuję uwierzyć, że to postać. Zapisywałam nawyki i szczegóły do powieści. Rozpoznaje się w niej panią, bo rzeczywiście zauważałam, jak pani żyje. Ale nie zamierzałam nikogo stawiać panią za wzór.
— Wygodnie. Nazwałaś kogoś postacią fikcyjną i możesz o nim pisać, co tylko chcesz.
— To nie znaczy, że nie obchodzi mnie, jak się pani czuje. Ale nie mam obowiązku zamieniać każdej swojej myśli w rozmowę z rodziną. Gdybym chciała zrobić z pani pośmiewisko, dałabym wszystkim do czytania rękopis. Nawet Marcusowi go nie pokazałam.
— Czyli mi nie ufasz?
— Nikomu go nie pokazywałam. To nie jest kara dla pani.
Helen zacisnęła usta. Wciąż stała przy stole i po jej twarzy było widać, że usłyszała wyjaśnienie, ale nie potrafi go jeszcze przyjąć.
— Jest w tych notatkach choć jedna dobra rzecz? — zapytała.
Anna zawahała się. Mogła powiedzieć, że bohaterka jest troskliwa, uparta, potrafi przez lata pamiętać, kto na co chorował i co lubi. Ale teraz każda lista zalet zabrzmiałaby jak próba złagodzenia tego, co Helen zdążyła przeczytać.
— Jest. Po prostu nie opisywałam tam całej postaci. To robocze notatki. Potrzebuję wad, żeby zrozumieć, dlaczego bohaterka kłóci się z bliskimi.
— A żeby zrozumieć, dlaczego im pomaga, notatki nie są potrzebne?
— Są. Ale to, że pomaga, nie zmienia faktu, że czasem decyduje za innych.
Helen odwróciła wzrok w stronę grządek za oknem. Jeszcze kilka minut wcześniej była pewna, że Anna celowo zebrała zarzuty, a teraz słowa nie układały się tak łatwo. Nie znaczyło to, że poczuła spokój. Nadal uważała, że niewypowiedziane żale lepiej omawiać wprost, zamiast chować je w zeszycie.
— Mogłaś po prostu powiedzieć mi, że zbyt często się wtrącam — powiedziała.
— Mówiłam. Może nie tak ostro, jak pani by chciała, ale mówiłam. Na przykład wtedy, kiedy sprawdzała pani lodówkę i zaczynała wyjaśniać, co gdzie przełożyć.
— Chciałam, żeby jedzenie się nie zepsuło.
— Wiem. Ale potem złościła się pani, kiedy odkładałam wszystko z powrotem na miejsce.
— Bo odkładałaś nie tam, gdzie trzeba.
Anna spojrzała na nią. Helen usłyszała własną odpowiedź i zmarszczyła brwi, jakby dostrzegła w niej właśnie ten nawyk, któremu zaprzeczała.
— Właśnie — powiedziała Anna bez drwiny. — Nawet jeśli ma pani rację co do lodówki, to wciąż moja kuchnia.
Helen położyła dłoń na notesie. Potem ją cofnęła, nie zabierając go.
— Chcesz, żebym w ogóle nic nie robiła, kiedy przyjeżdżam?
— Chcę, żeby pani najpierw pytała. Jeśli poproszę o pomoc przy pomidorach — proszę, niech pani pomoże. Jeśli nie poproszę, nie trzeba przyjeżdżać przed nami i przygotowywać działki na nasz przyjazd. Doceniam, że się pani stara, ale trudno mi za każdym razem tłumaczyć, że chciałam zrobić coś sama.
— A jeśli Marcus będzie potem głodny?
— Jest dorosły. Jeśli zgłodnieje, coś zje. A jeśli będzie potrzebował pani jedzenia, sam poprosi.
Helen chciała zaprotestować, ale się powstrzymała. Troszczenie się o syna było dla niej czymś zwyczajnym, co nie wymagało zaproszenia. Wiedziała, że Marcus zapomina jeść, kiedy jest zajęty, i nie uważała tego za drobiazg. Ale teraz Anna nie dyskutowała o tym, czy jedzenie jest dobre, i nie prosiła o pozwolenie, by decydować za męża. Mówiła o swoim domu i swoich granicach.
— Nie zamierzam udawać, że nic mnie to nie obchodzi — powiedziała Helen. — Nie potrafię tak.
— I nie musi pani. Proszę tylko nie zamieniać troski w kontrolę.
W tej chwili przed werandą zatrzymał się samochód. Wszedł Marcus, trzymając w ręku kluczyki, i od razu zauważył notes na stole, rozsypane truskawki i twarze obu kobiet.
— Przeszkadzam?
— W samą porę — powiedziała Helen. — Twoja żona pisze o mnie powieść i zapewnia, że to przypadek.
Anna cicho westchnęła.
— Nie powiedziałam, że to przypadek. Powiedziałam, że to fikcyjna bohaterka, która ma cechy różnych osób.
Marcus spojrzał na żonę, a potem na matkę.
— Czytałaś jej notes?
— Upadł i się otworzył.
— A potem czytałaś dalej?
Helen nie odpowiedziała od razu.
— Były tam moje okulary, moja kamizelka i to, jak karmię cię barszczem. Co miałam sobie pomyśleć?
— Że to prywatne zapiski Anny — powiedział Marcus. — Nawet jeśli się w nich rozpoznałaś.
— Czyli ty też uważasz, że za wszystko jestem winna?
— Nie. Uważam, że się zdenerwowałaś i teraz nie słyszysz, co ona do ciebie mówi. Nie musi pokazywać ci szkicu. I nie musisz się zgadzać z tym, jak opisała bohaterkę.
Nie stanął całkowicie po niczyjej stronie. Z jakiegoś powodu rozgniewało to Helen bardziej, niż gdyby po prostu poparł Annę.
— Oczywiście. Teraz wszystko będzie u was zgodne z zasadami. Żadnej zupy, żadnych rad, żadnej pomocy. Przyjadę, usiądę na krześle i będę czekać, aż ktoś poprosi mnie o podanie kubka.
— Jeśli pani tak woli — powiedziała Anna. — Ale nie proszę, żeby pani zniknęła. Proszę tylko, żeby nie decydowała pani za mnie, czego potrzebuję.
Marcus podniósł z podłogi kilka truskawek i włożył je do paczki. Helen patrzyła, jak je zbiera, i milczała. Wcześniej sama odkręciłaby już wodę, znalazła talerz i rozdzieliła zadania. Teraz nikt nie czekał na jej polecenia.
— Nadal uważam, że powinnaś była powiedzieć mi o tym wcześniej — odezwała się w końcu.
— Mówiłam. Ale teraz mogę powiedzieć jaśniej. Proszę nie czytać moich zapisków. Nie przestawiać rzeczy i nie zabierać się do pracy bez pytania. A jeśli proszę o pomoc, to naprawdę jej chcę, a nie mówię tego z grzeczności.
— A jeśli widzę, że robicie coś źle?
— Wtedy może pani zapytać, czy chcę usłyszeć radę.
Helen z niezadowoleniem pokręciła głową, ale już nie dotknęła notesu.
— Nie obiecuję, że spodoba mi się ten pomysł z powieścią.
— Nie proszę, żeby się pani spodobał.
— I nie obiecuję, że przestanę się martwić o Marcusa.
— Nie musi pani przestawać. Proszę tylko nie sprawdzać przeze mnie, czy jadł.
Marcus uśmiechnął się, ale nic nie powiedział. Helen rzuciła mu spojrzenie i uśmiech zniknął mu z twarzy.
— Dobrze. Dzisiaj pojadę — powiedziała. — Ale nie dlatego, że mnie wyrzucono.
— Nie wyrzucałam pani — odparła Anna. — Sama zdecydowała pani, że nie chce zostać.
Helen wzięła torbę i ruszyła do samochodu. Już przy schodkach odwróciła się.
— Zabierz notes. Nie zostawiaj go pod czasopismami.
— Zabiorę.
Nie były to przeprosiny i Anna nie próbowała ich z niej wyciągnąć. Marcus pojechał z matką na przystanek, a Anna została na werandzie i pozbierała truskawki. Schowała notes do swojej torby.
W następną sobotę Helen nie przyjechała od rana. Wieczorem zadzwoniła i zapytała, czy będą na działce i czy przyda im się pomoc przy pomidorach. Anna powiedziała, że przyjadą po południu, a z grządkami poradzą sobie same.
— W takim razie wezmę ciasto — powiedziała Helen.
— Jeśli pani chce. Tylko nie po to, żebyśmy koniecznie zjedli je do wieczora.
— Nie pouczaj mnie, jak mam przynosić ciasto.
— Nie będę.
Helen przyjechała po południu i postawiła ciasto na stole, nie zaglądając do lodówki ani nie sprawdzając, co Anna zdążyła już zrobić. Rozmawiały o drodze, pogodzie i truskawkach. Helen nie zapytała ani słowem o rękopis.
Kiedy szykowała się do powrotu, Anna zaproponowała, że zapakuje jej kawałek ciasta. Helen odmówiła, po chwili zmieniła zdanie i poprosiła o mały kawałek. Na werandzie nie było notesu. A przed kolejnym przyjazdem Helen znów zadzwoniła i zapytała, czy będzie im odpowiadało, jeśli wpadnie.





