Kiedy Tomasz wrócił z pracy, na kuchennym blacie leżał już bukiet różowych piwonii owinięty w pudrowy papier. Obok siedziała Helena — matka jego żony Emmy, jego teściowa — i trzymała dłoń na kopercie przewiązanej różową wstążką. Tomasz od pięciu lat układał bukiety w kwiaciarni, a właścicielka, Anna, rozporządzała jego pensją i mogła odliczyć od niej koszt każdej nieudanej sprzedaży.
— Nie sprzedałeś tego bukietu, tylko go podarowałeś — powiedziała Helena, przyglądając się piwoniom.
Tomasz nie od razu zrozumiał, o co jej chodzi. W ubiegły czwartek Helena wstąpiła do kwiaciarni i widziała, jak obsługiwał kobietę w beżowym płaszczu. Poprosiła o jedenaście piwonii, żeby bukiet był okazały, ale nie przesadny. Tomasz dodał eukaliptus i drobne białe kwiaty, wybrał dwa odcienie papieru i zawiązał wstążkę tak, by jej końce układały się w miękką falę. Kobieta obejrzała bukiet, powiedziała, że na bazarze piwonie są tańsze, i zaczęła szykować się do wyjścia.
Tomasz ustąpił. Poprosił ją o pięćdziesiąt złotych, choć już rozumiał, że sklep prawie nic na tym nie zarobi. Chciał, żeby klientka wróciła i poleciła kwiaciarnię innym. Miał nadzieję, że Anna doceni troskę o stałych klientów. Zamiast tego właścicielka poinformowała go, że różnicę między kosztem a przychodem odliczy mu od pensji. Tomasz wtedy zamilkł: kłótnia o jedną sprzedaż wydawała się bardziej ryzykowna niż utrata części pieniędzy.
Helena zdjęła okulary i spojrzała na niego ponad kopertą. Jedenaście piwonii kosztowało w hurtowni prawie pięćdziesiąt pięć złotych, nie licząc zieleni, białych kwiatów, papieru i wstążki. Tomasz dostawał dziesięć procent od sprzedaży. Nawet gdyby bukiet sprzedano po pełnej cenie, jego prowizja za ułożenie byłaby niewielka, a po obniżce poświęcił dwadzieścia minut, by zarobić mniej, niż kosztowały same kwiaty. Spuścił wzrok: Anna już zapowiedziała, że odliczenie znajdzie się w rozliczeniu.
— Za każdym razem ustępujesz, byle tylko klient nie wyszedł — powiedziała Helena. — A potem sam za to płacisz.
Następnego dnia Anna spotkała Tomasza przy chłodziarce z różami i poprosiła go o wyjaśnienie obniżki. Powiedział, że klientka porównała cenę z tą na bazarze i mogła zostać stałą klientką. Anna odparła, że stała klientela nie opłaca towaru, więc trzeba liczyć pieniądze, a nie nadzieje. Kiedy Tomasz przypomniał, że sam ułożył bukiet i zatrzymał klientkę, właścicielka tylko powtórzyła, że sprzedaż po takiej cenie była jego decyzją.
— Jeśli chcesz udzielać rabatów, najpierw uzgodnij je ze mną — powiedziała Anna. — Nie zamierzam pokrywać braków z własnej kasy.
Tomasz nie chciał kłócić się przy klientach. Zapytał, czy można przynajmniej nie odliczać kosztu kwiatów od jego zarobku, jeśli właścicielka sama zatwierdziła rabat. Anna pokręciła głową i poleciła mu nie zamieniać zwykłej pracy w targowanie się. Potem przestał proponować zniżki, ale wkrótce usłyszał od niej coś innego: klienci pytali właśnie o bukiety ułożone przez niego, więc powinien pracować szybciej i obsługiwać więcej osób za tę samą stawkę.
Najpierw Anna poprosiła go, żeby pod koniec zmiany układał kompozycje z resztek, by nic się nie zmarnowało. Potem takie bukiety zaczęto umieszczać na stronie kwiaciarni jako nowości sklepu — bez wzmianki o Tomaszu. Rozpoznawał swoje pomysły po zestawieniach kolorów i sposobie pakowania. Kiedy zapytał, czy może dostawać dodatkowe wynagrodzenie za autorskie kompozycje, Anna przypomniała mu, że zatrudniła go nie tylko do sprzedaży, ale też do układania kwiatów. Właścicielce odpowiadało, że zatrzymuje wszystkie pieniądze zarówno za pracę, jak i za klientów przyciąganych bukietami Tomasza.
— Jeśli ludziom podoba się to, jak układam kwiaty, to też jest częścią ceny — powiedział jej pewnego dnia, kiedy zostali sami przy ladzie.
— Twoją częścią jest pensja na koniec miesiąca — odpowiedziała Anna. — Jeśli nie odpowiada ci rozliczenie, poszukaj sobie lepszego miejsca.
Nie odszedł. W domu Emma zapytała, dlaczego znowu nic nie odpowiedział, ale Tomaszowi trudno było wyjaśnić, że bał się stracić nawet tę pracę, za którą płacono mu za mało. Przywykł myśleć, że musi wytrzymać do następnego miesiąca, a potem wszystko się wyjaśni. Helena, gdy usłyszała o sporze, nie namawiała go, żeby natychmiast rzucił pracę. Zamiast tego przyniosła kopertę, którą Tomasz wziął za pieniądze i już zamierzał oddać.
W środku leżała złożona na czworo kartka z dwunastoma imionami i numerami telefonów. Helena dopisała krótkie uwagi: kto potrzebuje bukietu na czerwcową rocznicę, kto szuka delikatnej kompozycji na sierpniowy ślub wnuczki, a kto chciałby dostawać kwiaty co miesiąc. Były to jej znajome — dawne koleżanki z pracy i przyjaciółki, którym pokazywała zdjęcia bukietów Tomasza. Na odwrocie Helena narysowała tabelę: kwiaty, zieleń, opakowanie, dojazd i osobna rubryka — godzina jego pracy.
Zaproponowała, żeby zaczął od niewielkich zamówień w weekendy, nie rezygnując z pracy w kwiaciarni, i zapisywał wszystkie wydatki, by nie ustalać cen na chybił trafił. Tomasz zaprotestował, że nie może brać pieniędzy od przyjaciół teściowej. Helena odpowiedziała, że chcą kupić jego pracę, a nie wyświadczyć mu przysługę. Nie obiecywała, że zamówień będzie dużo; nalegała tylko, żeby przestał traktować własny czas jak coś darmowego.
Tego wieczoru Tomasz po raz pierwszy starannie przepisał liczby z tabeli i obliczył, ile kosztowałby bukiet z jedenastu piwonii, eukaliptusa i drobnych białych kwiatów, gdyby nie sprzedawać go poniżej kosztów. Następnego dnia zaniósł wyliczenie do kwiaciarni. Anna właśnie wpisała do ewidencji potrącenie za tamtą sprzedaż i dodała, że następnym razem powinien uważniej pilnować cen. Tomasz położył kartkę obok jej notatek, wskazał koszt kwiatów, opakowania i swojej pracy, a potem rzucił przed Anną dokładne wyliczenie:
Jeszcze raz obciąży mnie pani kosztem swojego rabatu — odejdę, a klienci dowiedzą się, kto tu naprawdę układa bukiety — uciął Tomasz, rzucając przed Anną kartkę z dokładnym wyliczeniem…
Anna najpierw spojrzała na kartkę, a potem na Tomasza. Nie podniosła głosu: po prostu przesunęła wyliczenie na skraj stołu, jakby przeszkadzało jej w pracy.
— Zabierz to. Tutaj ja decyduję, jakie ustalać ceny i co należy do twoich obowiązków.
Tomasz nie sięgnął po kartkę.
— W takim razie pokaż, jak obliczyłaś potrącenie. Osobno kwiaty, zieleń i opakowanie. I osobno to, co nazywasz moim rabatem.
— Już wyjaśniłam: sprzedałeś towar taniej, niż wynosił jego koszt. Różnicę potrącę z twojej pensji.
— Ale to nie ja ustalałem cenę. Sama powiedziałaś, że rabaty trzeba uzgadniać. Wtedy popełniłem błąd, teraz będę uzgadniał. Tylko nie będę płacił za cudzą decyzję.
Anna zacisnęła usta. Powiedziała, że nie zamierza omawiać każdego wpisu w ewidencji i że kwiaciarnia nie jest miejscem na osobiste warunki. Tomasz zabrał kartkę, złożył ją na pół i wyszedł zza lady. Do końca zmiany obsługiwał klientów bez kłótni i bez rabatów. Jeśli ktoś wahał się nad ceną, spokojnie wymieniał skład i koszt, a potem czekał na odpowiedź.
W domu Emma przeczytała wyliczenie i zapytała, co zamierza zrobić dalej. Tomasz nie odpowiedział od razu. Rezygnacja z pracy tego samego wieczoru oznaczałaby utratę stałej pensji, a zamówienia od Heleny na razie istniały tylko na papierze.
— Nie chcę znowu po prostu czekać, aż Anna zmieni zdanie — powiedział. — Ale nie rzucę też wszystkiego, zanim tego nie przeliczę.
Rozłożyli na stole wydatki na najbliższy miesiąc i zaznaczyli kwotę, której nie wolno ruszyć: czynsz, rachunki, jedzenie. Postanowili nie inwestować pozostałych pieniędzy w narzędzia ani ozdobne opakowania. Do pierwszych zamówień wystarczyłby zwykły stół roboczy, wiadro na kwiaty i pieniądze na zakupy. Tomasz otworzył osobne konto, na które zamierzał przelewać zapłatę za bukiety po odjęciu kosztów. Emma zgodziła się pomóc w prowadzeniu ewidencji, ale od razu uprzedziła, że wspólne pieniądze nie będą bezdenną kasą na jego działalność.
— I tak powinno być — odpowiedział Tomasz. — Jeśli zamówienie się nie opłaca, muszę to widzieć, a nie łatać dziurę ze wspólnego budżetu.
W weekend zadzwonił do osób z kontaktów, które dała mu Helena. Jako pierwsza zgodziła się Klara: potrzebowała niewielkiego bukietu na rodzinny obiad. Zapytała, czy można zrobić taniej, skoro znają się przez Helenę. Tomasz wyjaśnił, ile kosztują kwiaty, opakowanie i jego praca. Klara przez chwilę milczała, po czym powiedziała, że zamawia.
Okazało się, że dla niego to trudniejsze niż samo ułożenie bukietu. Wcześniej od razu by ustąpił, byle nie usłyszeć odmowy. Teraz zapisał zamówienie, przyjął zaliczkę na kwiaty i zachował paragon. Kiedy Klara odebrała kompozycję, uważnie jej się przyjrzała i poprosiła o numer, żeby móc zamówić coś ponownie.
Kolejne zamówienie okazało się trudniejsze. Klientka chciała delikatny bukiet, ale nie potrafiła podać konkretnej kwoty. Tomasz zaproponował dwa warianty: jeden mieszczący się w jej budżecie, a drugi droższy, z rzadszymi kwiatami. Wybrała pierwszy i nie targowała się. Tomasz zrozumiał, że cenę można ustalić przed rozpoczęciem pracy, nie zamieniając każdej rozmowy w prośbę o wybaczenie mu zarobku.
W kwiaciarni na papierze nic się nie zmieniło: Anna nadal odnotowywała sprzedaż i potrącenia. Jednak stary porządek zaczynał się chwiać. Tomasz nie zostawał już po zmianie, żeby układać kompozycje z resztek na stronę sklepu. Kiedy Anna po raz kolejny położyła przed nim naręcze kwiatów i powiedziała, że przed zamknięciem trzeba przygotować kilka gotowych bukietów, zapytał, jakie konkretnie zamówienia zostały złożone i jak zostanie rozliczony ten czas.
— Przecież umiesz układać kwiaty. Nie udawaj, że to osobna praca.
— Ułożę je w czasie zmiany, jeśli zdążę. Po zamknięciu zostanę tylko po uzgodnieniu.
Anna ostro odpowiedziała, że nie zamierza dopłacać za coś, co i tak należy do jego obowiązków. Tomasz skinął głową i wrócił do klientów. Tego dnia na stronie nie pojawiły się gotowe kompozycje. Następnego dnia Anna sama próbowała odtworzyć jeden z jego ostatnich bukietów: długo przekładała łodygi, zmieniała papier, a potem zostawiła bukiet na ladzie bez podpisu. Tomasz nie skomentował tego.
Przy wypłacie Anna przesunęła w jego stronę zestawienie. Nadal widniało w nim potrącenie za sprzedaż jedenastu piwonii. Tomasz poprosił o pokazanie, z czego składa się ta kwota. Odpowiedziała, że wszystko już obliczyła i nie zamierza dyskutować.
Nie robił sceny przy sprzedawcy, który odbierał pudła przy wejściu. Poprosił o kopię wyliczenia, zapisał datę i otrzymaną kwotę, a po zmianie usiadł z Emmą i porównał notatki z własnymi. Liczby się nie zgadzały: Anna uwzględniła nie tylko różnicę w cenie kwiatów, ale także część materiałów, mimo że klientka zapłaciła za bukiet pięćdziesiąt złotych. Tomasz nie mógł sam zmienić zestawienia, ale miał już własne zapiski, a nie tylko wspomnienie rozmowy.
Następnego dnia spokojnie pokazał Annie rozbieżność. Wysłuchała go i powiedziała, że w kwiaciarni liczą się jej wyliczenia. Odmówiła zwrotu potrąconej kwoty. Tomasz odpowiedział, że dokończy zmiany do końca miesiąca i przekaże swoje obowiązki, ale nie weźmie nowych zamówień ani dodatkowych prac bez jasnego rozliczenia.
Anna nazwała to niewdzięcznością i przypomniała, że przez pięć lat dawała mu pracę. Tomasz nie zaczął wyliczać, ile razy spóźniała się z wypłatą i ile jego kompozycji sprzedano pod nazwą sklepu. Powtórzył tylko, kiedy może skończyć, i poprosił o przygotowanie końcowego rozliczenia. Tym razem Anna nie spierała się o jego charakter. Musiała ułożyć grafik bez człowieka, na którego zwykła przerzucać zarówno układanie bukietów, jak i niezadowolenie klientów.
Emma poparła jego decyzję, ale poprosiła, żeby nie spieszył się z wynajęciem osobnego lokalu. Zamówienia od Heleny wciąż napływały stopniowo. Jeden miesiąc mógł być udany, a następny — niemal pusty. Tomasz zostawił część pieniędzy na koncie, a na zakupy przeznaczał wyłącznie kwotę wcześniej uzgodnioną z klientem. Jeśli kwiaty drożały albo nie udawało się znaleźć odpowiedniego odcienia, dzwonił i proponował zamiennik, zamiast po cichu dokładać z własnej kieszeni.
Przed ostatnią zmianą Anna powiedziała, że stali klienci będą o niego pytać. Tomasz odpowiedział, że nie będzie nikogo namawiał do odejścia z kwiaciarni i nie zabierze cudzych kontaktów. Jeśli ktoś sam zapyta, gdzie może zamówić jego kompozycję, poda swój numer. Anna powiedziała, że to jego sprawa, i wróciła do kasy.
Przez pierwsze tygodnie po odejściu Tomasz pracował w domu w weekendy. Helena nie obiecywała mu lawiny zamówień, ale przekazywała jego numer osobom, które pytały o kwiaty. Czasem ktoś rezygnował, gdy słyszał cenę; czasem zamawiał prosty bukiet i wracał po następny. Wieczorami Tomasz wpisywał do tabeli każdy wydatek, a Emma sprawdzała, czy nie pomylił ceny zakupu z kwotą, którą otrzymał.
Pewnego dnia Klara przyniosła mu niewielki wazon, żeby dobrał do niego kompozycję. Tomasz postawił go obok zeszytu z zamówieniami i zabrał się za wybieranie łodyg. W kwiaciarni jego miejsce zajął inny florysta, a w domu Tomasza pojawił się stały kącik do pracy: wiadro z kwiatami, rolki papieru i osobny zeszyt z cenami.
Wieczorami Emma stawiała gotowe bukiety na stole, a Tomasz zamykał dzienne rozliczenie. Teraz wiedział, ile zarobił i za co.





