— Mamo, znowu nie ma śmietany? — Marek odsunął talerz z barszczem, nawet go nie spróbowawszy. — Przecież mówiłem: trzeba pilnować, co się kończy.
Helena bez słowa wyjęła z lodówki słoiczek, w którym zostało na dwie łyżki, i postawiła go przed synem. Była matką od dwudziestu siedmiu lat: Marek dawno dorósł, ale wciąż mieszkał w jej mieszkaniu i uważał, że ma prawo oceniać, jak gotuje, wydaje pieniądze i prowadzi dom. Helena pracowała w pracowni krawieckiej, a wieczorami brała szycie do domu; syn łapał dorywcze fuchy i nieustannie udzielał rad. Przy stole siedział też jej ojciec Tomasz, który przyjechał na kilka dni.
— Barszcz jest dobry — powiedział Tomasz i spokojnie kroił chleb na równe, cienkie kromki.
— Jest w porządku — wzruszył ramionami Marek. — Po prostu można wszystko wcześniej zaplanować. Zapisywać w telefonie, co się kończy. Teraz to przecież nic trudnego.
Helena nie przypomniała mu, że poprzedniego dnia wróciła z pracowni późno, a w domu czekały na nią cudze płaszcze do uszycia na wieczór. Zamiast odpowiedzi odstawiła słoiczek z powrotem. Tomasz podniósł wzrok na wnuka i przez chwilę mu się przyglądał, ale nic nie powiedział.
Na kuchennym parapecie leżał notes owinięty kartką ze starego kalendarza. Helena zapisywała w nim drobnym, starannym pismem wydatki — na jedzenie, dojazdy i domowe drobiazgi. Marek widział go codziennie, ale wolał mówić tak, jakby matka po prostu nie umiała gospodarować pieniędzmi. Potrafił skrytykować kotlety, nazwać nowe zasłony niepotrzebnym wydatkiem i stawiać za przykład rodziców kolegi, którzy, jak twierdził, „normalnie utrzymują syna”.
Tomasz był u nich już trzeci dzień. W czwartek rano widział, jak Helena szykuje się do pracy, podczas gdy Marek wciąż leży w swoim pokoju. Starzec wiedział, że córka sama poprosiła go o przyjazd i żeby nie wyręczał jej w domowych obowiązkach. Widział, jak późnym wieczorem znów rozlega się w kuchni dźwięk maszyny do szycia i jak syn, nie odrywając wzroku od telefonu, pyta, czy na kolację będzie coś lepszego. Tomasz nie kłócił się z nim i nie prawił mu kazań. Po prostu położył obok kubka Marka zwykłą kopertę. Napisano na niej: „Na trzy dni”.
— Co to? — zapytał Marek, przyglądając się napisowi.
— Pieniądze. Dwieście złotych. Od dzisiaj, od czwartku, do soboty włącznie prowadzisz dom — odpowiedział Tomasz. — Kupujesz jedzenie, gotujesz, dbasz o porządek i pokrywasz drobne wydatki. Pieniądze na piątkowy dojazd mamy do pracy też są stąd.
Helena chciała zaprotestować, ale ojciec uniósł dłoń. Powiedział, że to będzie jej odpoczynek: on nie będzie niczego poprawiał, tylko zobaczy, jak poradzi sobie wnuk, który tak pewnie tłumaczy innym, co należy robić. Pieniądze na piątkowy dojazd również wchodziły w tę kwotę: należało je odłożyć i nie traktować jako pieniędzy na zakupy.
Marek roześmiał się i wsunął kopertę do tylnej kieszeni dżinsów.
— Żaden problem. Nie masz pojęcia, ile mama wydaje na różne bzdury. Jeszcze coś zaoszczędzę.
— Zbieraj paragony. Wszystkie, bez wyjątku — powiedział Tomasz.
Marek machnął ręką i poszedł dospać. Do sklepu wybrał się dopiero po południu. W supermarkecie wziął karkówkę, bo na kolację miało być „coś porządnego”, kawę ziarnistą zamiast rozpuszczalnej, którą piła mama, ser, sok, mrożoną pizzę i chipsy do serialu. Przy kasie rachunek okazał się tak wysoki, że musiał odłożyć chipsy i oliwki, ale nawet po tym spora część pieniędzy poszła na jedne zakupy. Dopiero na zewnątrz Marek przypomniał sobie, że zapomniał o chlebie. Przy okazji musiał wrócić po płyn do naczyń, bo w domu też się kończył.
Wieczorem zabrał się za gotowanie. Karkówka przypaliła się z wierzchu, a w środku pozostała surowa; Marek pokroił ją na kawałki i dosmażał na drugiej patelni. Ziemniaki najpierw ugotował bez soli, a potem przesolił. Sok rozlał się na podłogę, a w zlewie stopniowo piętrzyły się garnek, dwie patelnie, deska, talerze i miska.
Helena wróciła z pracowni na początku ósmej. Na widok kuchni odruchowo sięgnęła po fartuch, ale Tomasz ją powstrzymał i zaproponował, żeby usiadła. Kolacja nie wyszła najlepiej, ale przygotował ją syn; Helena mu podziękowała. Marek spuścił wzrok na talerz. Po posiłku zmywał naczynia do jedenastej i nawet nie usiadł do komputera.
W piątek rano nie żartował już z tego, jak łatwo gospodarować pieniędzmi. Kiedy jednak Helena otworzyła notes, żeby zapisać wydatki, Marek znów zaczął tłumaczyć, że matka drobiazgowo liczy każdy zakup i sama utrudnia sobie zwykłe sprawy. Spojrzała na niego, po czym otworzyła notes na stronie z zapiskami i gwałtownie rzuciła go na stół przed synem.
— Dopóki nie przeżyjesz tych trzech dni z pieniędzmi z koperty, nie waż się pouczać mnie, jak prowadzić dom — ucięła Helena, rzucając przed Markiem notes z wydatkami…
Marek spojrzał na notes, a potem na matkę. Podniósł go ze stołu i strzepnął okruszki z okładki.
— Właśnie przez to masz w głowie same cyferki. Zapisujesz każdy drobiazg, a potem dziwisz się, że brakuje pieniędzy.
— Nie to mnie dziwi — odpowiedziała Helena. — Dziwi mnie, że uczysz mnie planowania, nie wiedząc, ile kosztuje zwykły dzień.
— Wczoraj zrobiłem zakupy. Jedzenia wystarczy na trzy dni.
Tomasz zebrał leżące obok kubka paragony i przysunął je do wnuka.
— To sprawdź. Wszystkie zakupy powinny być na liście.
Marek wziął notes. Na otwartej stronie zapisane były kwoty za jedzenie, dojazdy i drobne wydatki domowe. Pismo Heleny było równe, każda pozycja miała swoje miejsce. Przewrócił kartkę, jakby szukał dowodu na to, że matka niepotrzebnie prowadzi zapiski, ale nic nie powiedział.
— Nie myśl, że teraz będę się meldował co godzinę — rzucił.
— Nie musisz co godzinę. Po prostu dokończ to, za co się zabrałeś.
Helena zapięła torbę i wyszła. Na kuchennym stole zostały notes i paragony. Tomasz nastawił czajnik, a Marek poszedł do swojego pokoju i głośno zatrzasnął drzwi.
W piątek wstał wcześniej niż zwykle. Nie dlatego, że postanowił zmienić swoje przyzwyczajenia, tylko dlatego, że przypomniał sobie o dojeździe mamy i o tym, że pieniądze na niego też są w kopercie. Wyjął kopertę z kieszeni kurtki, wysypał na stół resztę i przeliczył. Po wczorajszych zakupach, chlebie i płynie do naczyń zostało tam wyraźnie mniej niż połowa. Nie ruszył odłożonych pieniędzy na dojazd i przed wyjściem przekazał je Helenie.
— Nieźle — powiedział. — A przecież wczoraj odłożyłem część produktów.
— Właśnie dlatego trzeba zapisywać — odparł spokojnie Tomasz.
Marek odłożył resztę pieniędzy na stół i spojrzał na prawie pustą torbę z zakupami. Zostały w niej kawa, ser, sok, ziemniaki, kilka porcji mięsa i mrożona pizza. Zapas wyglądał imponująco, dopóki nie zaczął się zastanawiać, co z tego można przygotować na śniadanie, obiad i kolację dla trzech osób.
— Możesz zjeść pizzę — powiedział do dziadka.
— Mogę. Ale to nie znaczy, że mam przez trzy dni jeść tylko ją.
Marek skrzywił się. Był pewien, że Tomasz celowo utrudnia mu zadanie. W końcu mama codziennie coś gotowała i jakoś radziła sobie bez tabelek, obliczeń i roztrząsania każdego zakupu.
Przed wyjściem Helena wzięła odłożone pieniądze na dojazd. Marek podał jej je, nawet na nią nie patrząc.
— Tylko nie wydaj ich na coś innego — powiedział. — I tak niewiele zostało.
Helena zatrzymała dłoń na pasku torby.
— Nie martw się. Nie wezmę z twojej koperty pieniędzy na nic poza tym, za co odpowiadasz.
Chciał coś odpowiedzieć, ale ona już zamknęła za sobą drzwi.
Tego dnia Marek poszedł do sklepu z notesem. W domu przepisał listę na osobną kartkę: chleb, jajka, kasza, warzywa, mleko. Dopisał orientacyjne kwoty, ale w sklepie szybko zrozumiał, że cena jednej paczki kaszy różni się od ceny innej, a zamiast potrzebnego rozmiaru opakowania często trzeba wybierać spośród tego, co zostało. Dwa razy wracał do półki, żeby sprawdzić, czy o czymś ważnym nie zapomniał, a mimo to przy kasie zauważył w koszyku dodatkową paczkę ciastek.
Kasjerka podała kwotę. Marek wyjął ciastka i poprosił o ponowne podliczenie. Za nim czekali już ludzie, ale tym razem nie kłócił się ani nie zaczerwienił. Zapłacił, wziął paragon i od razu schował go do koperty.
W domu ugotował jajka, pokroił chleb i rozłożył warzywa na stole. Śniadanie było proste, ale nikt nie szukał w lodówce czegoś innego. Helena wróciła po pracy zmęczona i najpierw odruchowo spojrzała w stronę kuchenki.
— Jest zupa — powiedział Marek. — Nastawiłem garnek, trzeba ją tylko podgrzać.
Zdjęła płaszcz i usiadła. Zupa była rzadka, a marchewki było w niej za dużo, ale była gorąca. Marek zdążył już umyć nóż i deskę, jednak patelnia, na której rano smażył jajka, wciąż stała w zlewie.
— Ją też trzeba umyć — powiedziała Helena, zauważywszy jego spojrzenie.
— Wiem.
Umył patelnię po kolacji. Tym razem poszło mu szybciej, bo nie zostawił na niej zaschniętego tłuszczu i nie rozpraszał się telefonem. Nie podobało mu się, że matka nie zaproponowała pomocy, ale zajęła się swoimi płaszczami i nie wchodziła do kuchni.
W sobotę, trzeciego i ostatniego dnia próby, Marek uznał, że skoro jedzenia jest coraz mniej, powinien od razu przygotować więcej. Wstawił ziemniaki, upiekł warzywa i wyjął resztę karkówki. Gdy mięso się podgrzewało, spojrzał na kartkę z listą, a potem na zegarek. Wszystko zajęło mu prawie półtorej godziny. Dziadek wszedł do kuchni, gdy Marek właśnie zbierał ze stołu.
— Mogłeś przygotować to wcześniej — powiedział Tomasz.
— Przygotowałem. Na kilka posiłków.
— Dobrze. A co będzie jutro?
Marek odłożył łyżkę na stół.
— Jutro jest niedziela. Ale trzy dni kończą się dzisiaj. Do wieczora i tak muszę przygotować kolację i posprzątać kuchnię.
— Tak — zgodził się Tomasz. — Dzisiaj to wciąż twoja odpowiedzialność.
Marek powiedział to wyzywającym tonem, ale wieczorem, gdy sprawdził, ile zostało pieniędzy i jedzenia, zrozumiał, że trzeciego dnia nie można po prostu przestać myśleć o wydatkach. Część pieniędzy została już wydana, część leżała na stole, a paragony trzeba było uporządkować. Mógł kupić coś gotowego, ale wtedy znowu musiałby wymyślić kolację z tego, co już było.
Zrobił omlet z ostatnich jajek. Jeden brzeg przywarł do patelni, więc Marek ostrożnie oddzielał go łopatką. Helena usiadła do stołu z Tomaszem i nie skomentowała wyglądu dania.
Po kolacji Marek zebrał talerze ze stołu. Tym razem nie trzeba mu było przypominać, że zlew sam się nie opróżni. Umył naczynia, wytarł stół i sprawdził, ile zostało pieniędzy. Potem ułożył paragony w odpowiedniej kolejności i wpisał zakupy do notesu, zostawiając obok kilka pustych wierszy.
W sobotni wieczór na stole stały ziemniaki, sałatka warzywna i resztki mięsa. Jedzenia wystarczyło dla wszystkich. Kiedy Marek skończył zmywać, położył notes przed Tomaszem.
— Proszę. Zapisałem wszystkie trzy dni.
Tomasz przejrzał kwoty, sprawdził paragony i przesunął zapiski z powrotem.
— Niczego nie zgubiłeś.
— Umiem liczyć.
— Nie powiedziałem, że nie umiesz.
Marek odwrócił wzrok. Chciał usłyszeć, że poradził sobie lepiej, niż się spodziewano, ale Tomasz nie pochwalił go za coś, co było zwykłą częścią zadania.
W niedzielę rano próba była już zakończona. Marek przygotował śniadanie z pozostałych ziemniaków i chleba, a Helena usiadła przy stole z Tomaszem. Nie brał już pieniędzy z koperty: po podliczeniu położył resztę i paragony obok notesu, żeby dziadek mógł sprawdzić wydatki.
Helena schowała notes do szuflady. Potem wyjęła z niej swoją listę wydatków i usiadła naprzeciwko syna.
— Od poniedziałku będzie inaczej. Nie będę już gotować specjalnie dla ciebie, prać twoich rzeczy ani opłacać twoich osobistych wydatków. Jeśli tu mieszkasz, bierzesz udział w domowych obowiązkach. W środy i soboty przygotowujesz kolację, a po sobie sprzątasz kuchnię.
Marek chciał zaprotestować, że czasem łapie dorywcze zlecenia i jego grafik jest nieprzewidywalny. Ale gdy spojrzał na swoje zapiski, zrozumiał, że przez te trzy dni musiał brać pod uwagę cudzy czas nie mniej niż pieniądze.
— A jeśli wezwą mnie do pracy?
— Powiesz wcześniej. Wtedy zamienimy się dniami. Ale nie dowiem się o tym dopiero wtedy, gdy wrócę z pracy.
— A pieniądze?
— Dopóki nie masz stałego dochodu, nie wymagam od ciebie określonej kwoty. Ale za swoje osobiste wydatki płać sam. Kiedy znajdziesz stabilną pracę, usiądziemy i omówimy wspólny budżet.
Marek nie odpowiedział od razu. Nie przeprosił ani nie powiedział, że matka miała rację. Wziął tylko notes i zaniósł go na parapet, obok jej zapisków.
W poniedziałek rano Helena wyszła do pracowni krawieckiej. Marek zostawił jej na stole kanapkę i karteczkę: wieczorem wstąpi po warzywa, bo w środę przygotowuje kolację. Kiedy wróciła, kuchnia była posprzątana, a na kuchence stał garnek. Marek siedział przy komputerze, ale gdy zobaczył matkę, wstał i sam rozstawił talerze.
Wciąż mieszkał w jej mieszkaniu. Tylko że teraz jego prośby nie zamieniały się już w listę obowiązków, które Helena po cichu wykonywała do późnej nocy.





